काठमाडौंस्थित जावलाखेल चिडियाखाना मा हाल ११२ प्रजातिका १,२७३ जीवजन्तु छन्। यो चिडियाखाना राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषअन्तर्गत सञ्चालनमा रहेको छ। चिडियाखाना तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेर राणा ले विसं १९८९ मा व्यक्तिगत रूपमा स्थापना गरी सञ्चालनमा ल्याउनुभएको थियो। पछि सर्वसाधारणका लागि खुला गरिएको हो।
चिडियाखाना प्रशासनका अनुसार यहाँका जीवजन्तुमा नयाँ जन्मिने, मृत्यु हुने र जङ्गलबाट उद्धार गरी ल्याइएका जीवजन्तुहरू थपिने भएकाले संख्या समय-समयमा घटबढ हुने गर्दछ।
चिडियाखानामा सबैभन्दा लामो आयु भएको जनावर ७६ वर्षको ‘पवनकली’ नामक हात्ती रहेको छ। सूचना अधिकारी गणेश कोइराला का अनुसार हात्तीको औसत आयु ७०–८० वर्षसम्म हुन्छ।
चिडियाखानामा रहेका चार वटा बाघमध्ये सबैभन्दा बढी उमेरको १५ वर्षको बाघ ‘बगौरा’ रहेको छ। तीन वटा गैँडामध्ये सबैभन्दा बढी उमेरको १४ वर्षको गैँडा ‘बाङ्गे’ रहेको बताइएको छ। अन्य जीवजन्तु विभिन्न उमेर समूहका छन्।
साना जीवजन्तुमा मुसा पर्दछन्। मुसाको औसत आयु पाँच–छ वर्षसम्म रहेको कोइरालाले जानकारी दिनुभयो। मुसा र खरायो हप्तामा एकपटक अजिङ्गरको आहारका रूपमा दिइने गरिन्छ। यसरी उत्पादन गरिएका साना जीवजन्तु अजिङ्गरलाई प्राकृतिक आहार दिने क्रममा प्रयोग गरिन्छ।
चिडियाखानामा बिरामी जीवजन्तुलाई छुट्टै क्वारेन्टाइनमा राखेर चिकित्सकहरूले उपचार गर्ने व्यवस्था गरिएको छ। केही जनावरले प्रजनन गरे पनि अधिकांशले बसोबास गर्ने वातावरण पूर्ण रूपमा उपयुक्त नहुँदा प्रजनन कम हुने गरेको प्रशासनले जनाएको छ। प्राकृतिक जङ्गली वातावरण उनीहरूको प्रजननका लागि बढी अनुकूल रहेको छ।
